21 stycznia br. Rada Ministrów przyjęła nowelizację ustawy akcyzowej (UD139), która wprowadzi prohibicyjną opłatę w wysokości 40 zł netto na dwie kategorie e-papierosów, dostępne dotychczas w legalnej sprzedaży, poprawiając pozycję konkurencyjną tzw. systemów otwartych, najbardziej narażonych na “ucieczkę” do szarej strefy. Równocześnie od grudnia 2024 r. Minister Finansów przygotowuje powołanie Międzyresortowego Zespołu ds. przeciwdziałania szarej strefie z udziałem m.in ZUS, PIP, KIS, Policji i Straży Granicznej. Wymiana danych pomiędzy instytucjami, dzięki wykorzystaniu algorytmów i nowych metod analitycznych, ma pozwolić na skuteczniejsze typowanie podmiotów do kontroli. Nowe narzędzia będą szczególnie istotne wobec nieskuteczności państwa w zwalczaniu nielegalnego hazardu oraz tych wyrobów nikotynowych, gdzie ucieczka do szarej strefy jest najłatwiejsza.
Szara strefa w polskim sektorze hazardu online stanowi istotne wyzwanie, obciążając budżet państwa oraz zakłócając równowagę rynkową. W 2021 roku w Polsce działało około 20 legalnych operatorów kasyn i zakładów bukmacherskich online, których obroty wyniosły 26,6 mld zł. Jednak szara strefa, obejmująca działalność nielegalnych operatorów, osiągnęła w tym samym czasie obrót na poziomie 27,7 mld zł, co oznacza, że odpowiadała za 51% całego rynku hazardu online.
Skutki finansowe tego zjawiska są znaczące, Łączne straty dla budżetu państwa w latach 2018–2023 wyniosły około 2,502 mld zł i rosły z roku na rok, osiągając łączny wzrost o 53% w ciągu pięciu lat. Problem pogłębia popularność nielegalnych operatorów – szacuje się, że z ich usług korzysta nawet 1,2 miliona Polaków. Działalność nielegalnych podmiotów, nieobciążonych wymogami regulacyjnymi i podatkowymi, stawia legalnych operatorów w trudnej sytuacji konkurencyjnej, zmuszając ich do rywalizacji z ofertą pozbawioną ograniczeń prawnych.
Na tym tle o wiele lepiej wyglądała dotychczas sytuacja na rynku tytoniowym, gdzie w 2023 roku szara strefa wyniosła 3,6% rynku, co stanowiło spadek o 0,6 punktu procentowego w porównaniu do roku poprzedniego. Sytuację stabilizowała mapa drogowa wzrostu stawek akcyzy z wysoką preferencją podatkową dla podgrzewaczy tytoniu i e-papierosów. Inne nowatorskie wyroby, takie jak woreczki nikotynowe dostępne na polskim rynku od 2021 r. nie zostały objęte żadnymi regulacjami prawnymi, w tym podatkiem akcyzowym pomimo wielokrotnych apeli m.in. Forum Prawo dla Rozwoju.
W tym samym czasie dostrzegalna jest zmiana w strukturze szarej strefy, z coraz silniejszym naciskiem na produkcję nielegalnych wyrobów tytoniowych, której skala wzrosła o 37% między 2021 a 2023 rokiem. Dodatkowo, rosnąca popularność e-papierosów idzie w parze ze wzrostem szarej strefy w segmencie nowatorskich wyrobów tytoniowych. W przypadku e-papierosów może sięgać nawet 35% rynku, głównie w systemach otwartych, gdzie użytkownicy sami dolewają płyn do urządzenia, a dochody z akcyzy na płyny do tych papierosów rosły w ostatnich latach z 179,5 mln zł w 2021 roku do 443,6 mln zł w 2023 roku, co oznacza ubytek dochodów dla budżetu w wysokości blisko 300 mln zł na przestrzeni trzech lat.
Wprowadzona już podwyżka akcyzy na płyn do e-papierosów o 75%, 50% i 25% w ciągu kolejnych trzech lat oraz planowane wprowadzenie opłaty prohibicyjnej w wysokości 40 zł netto od pojedynczego urządzenia oraz płynu w jednorazowym e-papierosie, doprowadzą do drastycznej zmiany warunków konkurencyjnych pomiędzy legalnymi i nielegalnymi wyrobami, praktycznie eliminując z rynku te pierwsze, jak i oferujące je polskie małe i średnie firmy. Zdaniem dra Konrada Henniga, dyrektora programowego Forum Prawo dla Rozwoju, “Gwałtowny wzrost akcyzy dla jednego spośród kilku wyrobów substytucyjnych doprowadzi do rozchwiania rynku i odwrócenia spadkowej tendencji szarej strefy w Polsce. W kontekście mocno ryzykownych i słabo przemyślanych inicjatyw legislacyjnych Ministerstwa Finansów, powołanie Zespołu wydaje się koniecznym uzupełnieniem luki, jaką wygeneruje odejście od mapy akcyzowej i przewidywalności działań regulatora”.
Inicjatywa powołania zespołu jest również odpowiedzią na rekomendacje Międzynarodowego Funduszu Walutowego, sugerujące Polsce opracowanie kompleksowych rozwiązań organizacyjnych i zarządczych w celu ograniczenia szarej strefy. Celem Zespołu jest skoordynowanie działań administracji rządowej w walce z szarą strefą, z zamiarem zmniejszenia jej rozmiarów do średniego poziomu w Unii Europejskiej w najbliższych latach.
Do głównych zadań Zespołu należeć będzie m.in:
- Przygotowanie strategii i planu działania mających na celu przeciwdziałanie szarej strefie.
- Koordynacja działań wynikających z opracowanej strategii.
- Wypracowanie metodyki szacowania szarej strefy.
- Wydawanie rekomendacji dotyczących działań przeciwdziałających szarej strefie, w tym propozycji zmian prawnych.
- Monitorowanie realizacji wydanych rekomendacji.
- Analiza działań innych państw w zakresie przeciwdziałania szarej strefie i ocena możliwości adaptacji tych rozwiązań w Polsce.
Wypracowanie metodyki szacowania szarej strefy zdaje się szczególnie istotne ze względu na liczne wyzwania teoretyczne jak i praktyczne z tym związane. Wskazujemy na nie w poniższej analizie, która została opublikowana jako #17 policy paper #Law4Growth.
#17 Szara strefa w Polsce
Wyślij plik na adres: